به همهی مادههای معدنی یا آلی یا بیولوژیک که دارای عنصرهای غذایی باشند و عامل بیشتر شدن حاصلخیزی خاک و بازده بالا کیفی و کمی محصولات و بهبود گیاهان شوند، کود گفته میشود.
کودها به دو نوع اصلی تقسیم میشوند:
کودهای طبیعی که از دل طبیعت سرچشمه میگیرند و کودهای شیمیایی که با دقت و علم در آزمایشگاهها تولید میشوند.
1.کود های طبیعی
کود آلی
یکی از بهترینهای کود کشاورزی، کود آلی یا ارگانیک است. کود آلی بهصورت طبیعی تشکیل میشود، و هیچ مادهای به آن اضافه نمیشود. دارای کربن فراوان هست و گیاهان کربن مورد نیاز خود را کامل دریافت میکنند. کودهای آلی برای گیاه دارای فوایدی زیاد هستند از جمله افزایش میکرو ارگانیسیمهای خاک و به عنوان اصلاحکنندهی خاک و حفظ رطوبت میتوان اشاره کرد.
انواع کود آلی
کود زیستی
بهترین نوع کودهای موجود در بازار، کود زیستی است که می تواند ذخیره میکروبی خاک را بازسازی کند. گیاهان برای پروتئین سازی به نیتروژن نیاز دارند و برای تامین این نیتروژن میتوانند،از نوعی کود زیستی که تثبیت کننده نیتروژن استفاده کنند. باکتریهای تثبیت کننده نیتروژن وظیفه تبدیل نیتروژن موجود در ترکیبات آلی خاک را به نیتروژن قابل مصرف برای گیاه را به عهده دارند. هنگامی که گیاه فاقد مواد آلی باشد در کنار استفاده از کودهای زیستی از کودهای آلی نیز استفاده میشود.
کود حیوانی
به مواد دفعی و فضولات حیوانی ، کود حیوانی گفته میشود. این کود از دامپروریها جمعآوری میشود و در مزارع کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد. مثلا از کود حیوانی گاوی پوسیده شده به منظور تقویت گیاه زعفران استفاده میشود. همچنین کودهای انسانی و مرغی و گوسفندی نیز در بین کودهای حیوانی رتبه مخصوصی دارند. این کودها علاوه بر اینکه مواد غذایی گیاهان را تامین می کنند، خاک را نیز به درستی اصلاح میکنند و میزان مواد آلی خاک را افزایش میدهند.
گیاه خاک
گیاه خاک نیز نوعی کود طبیعی است که از قسمتهایی از گیاه مانند برگ تشکیل شده است و دارای مقادیر کافی و مناسب از مواد تغذیهای گیاه است. از این کود میتوان برای تقویت گیاهانی که در منزل قرار دارند استفاده کرد و هچنین با مخلوط گیاه خاک و خاک میتواند به درستی خاک را تغذیه کند.
کمپوست
کود کمپوست از روشهای بازیافتی تشکیل میشود. برای تشکیل این کود از پسماندهای حیوانی و گیاهی و حتی انسانی استفاده میکنند و کود مرغوبی برای باغها و مزارع کشاورزی به حساب میآید.
2.کود های شیمیایی
کودهای شیمیایی یکی از مهمترین انواع کود کشاورزی است، این کودها نسبت به دیگر کودها دارای خلوص بسیار زیادی از مواد مغذی هستند و همچنین اثرگذاری سریعتری دارند، و نیز نقش مهمی در تامین مواد مغذی مانند نیتروژن، فسفر، پتاسیم و… دارند. کودهای شیمیایی به دو دسته ی پرمصرفها ( Macronutrients ) و کممصرفها ( Micronutrients ) تقسیم میشوند، که هر دو برای گیاهان ضروری هستند و هیچ رقابتی بینشان وجود ندارد و هر دو به دلیل وجود ترکیبهای سازندهی سلامت گیاهان و خاک برای بهینه آنها مورد نیاز هستند.
پر مصرف ها
در تغذیهی گیاه پرمصرفها خود نیز به دو گروه اولیه و ثانویه تقسیم میشوند و اینکه گیاه مقادیر بیشتری از پرمصرفهای اولیه مصرف میکند.
پر مصرف های اولیه —› NPK
کود کامل( NPK )
کود کامل یکی از پرمصرفترین کودها محسوب میشود، همهی عناصر غذایی مورد نیاز گیاه را به طور متوازن و مناسب فراهم میکند، و همچنین این کود از هر سه مادهی پرمصرفهای اولیه تشکیل شده است به همین دلیل نام این کود را کود کامل قرار دادهاند. این کود برای تقویت خاک و رشد سالم گیاهان بسیار اهمیت دارند.
کود پتاسیم(K)
پتاسیم در تنظیم آب و انتقال مواد ذخیره شده گیاه نقش دارد و همچنین ظرفیت فتوسنتز گیاه و تولید غذا را افزایش می دهد. پتاسیم بافتهای سلولی را تقویت و جذب نیتروژن را فعال میکند. پتاسیم میتواند از طریق افزایش ریشه گیاهان و تحریک گلدهی و آنزیمها ، تحمل گیاه را در برابر خشکی و شرایط نامساعد افزایش دهد. کمبود پتاسیم در گیاه به صورت کاهش انعطافپذیری گیاه در برابر خشکی، یخبندان و حمله قارچها و حشرات، سوختگی و زرد شدن برگها ظاهر میشود. که باعث عدم تعادل بین سایر مواد مغذی مثل کلسیم، منیزیم و … میشود.
کود فسفر (P)
فسفر در گیاهان عامل تحریک رشد سالم ریشه و گلدهی گیاه است اما در گلدهی گیاه بسیار نقش پررنگتری دارد. همچنین فسفر در انتقال و ذخیره انرژی نیز نقش دارد. وجود فسفر در گیاهان وضعیت عمومی گیاه را بهبود میبخشد، و توانایی تحمل گیاه را در شرایط نامناسب اقلیمی افزایش میدهد. کمبود فسفر در گیاه به صورت کند شدن رشد، گلدهی دیررس و کم گل، قهوه ای شدن برگها، پژمرده شدن برگها، کوتاه و نازک بودن شاخهها و ضعیفی ریشهی گیاه ظاهر می شود. نکتهی مهمی که باید در نظر گرفت این است که استفاده بیش از حد کود فسفر منجر به اختلال در جذب عنصرهایی مثل روی و آهن میشود.
کود نیتروژن (N)
نیتروژن (ازت) از پرمصرفترین عنصر غذایی مورد نیاز گیاه است. عنصر نیتروژن برای رشد گیاهان ضروری هستند زیرا عامل مهمی در متابولیسم انرژی (سوخت و ساز) و سنتز پروتئین (ساخت پروتئین جدید) است، و همچنین برای تقویت محصول و افزایش وزن آنها و روند جوانهزنی گیاه عنصر مهمی به حساب میآید. برای فعالیت فتوسنتز و تشکیل کلروفیل (سبزینه) نیز ضروری و مهم است. نیتروژن به صورت نیترات توسط گیاهان جذب می شود و بیشتر در ناحیه هوایی گیاه (بخشی که شخص می بیند) دخیل است. کمبود نیتروژن در گیاه به صورت کند شدن رشد، ریزش برگ ها، زرد شدن برگها و ضعیف شدن گیاه ظاهر میشود. این تغییرات نیز از پایین گیاه شروع میشود.
پرمصرف های ثانویه —›Ca S Mg
پر مصرف های ثانویه نیز بسیار مهم و ضروری هستند، حتی اگر گیاه مقادیر خیلی کمی از این پر مصرف ها را مصرف کند.
کود کلسیم (Ca )
کلسیم به دیوارههای بافت گیاه میچسبد و دیواره را تقویت میکند و به تشکیل شدن دیوارههای سلولی کمک میکند. کلسیم به حفظ مواد معدنی در خاک و انتقال این مواد به گیاه نیز کمک میکند، همچنین مواد سمی موجود در گیاه را خنثی میکند و به تشکیل شدن بذر کمک مؤثری میکند. یکی دیگر از فواید این عنصر این است که چندین فرآیند مختلف در گیاه را تقویت و تنظیم میکند. کمبود کلسیم در گیاه به صورت ایجاد لکههای زرد و قهوهای روی برگها و کاهش روند کلی رشد گیاه ظاهر میشود.
کود منیزیم ( Mg )
منیزیم هسته مولکول کلروفیل (سبزینه) را تشکیل میدهد و برای فتوسنتز گیاه بسیار مهم است. منیزیم انتقال و جذب عنصر فسفر را افزایش میدهد و به ذخیره سازی قند در گیاه کمک میکند. منیزیم همچنین عملکرد یک فعال کننده آنزیم را در گیاه انجام میدهد و به دلیل این ویژگی آنزیمهای بیشتری را نسبت به سایر مواد مغذی موجود در گیاه فعال میکند. کمبود منیزیم به صورت ضعیف شدن ساقهها، از بین رفتن رنگ سبز در برگها و ایجاد لکههای زرد و قهوهای ظاهر میشود. این تغییرات از برگهای پایینی شروع میشود.
کود گوگرد ( S )
در تشکیل کلروفیل (سبزینه) شرکت دارد و برای انجام فتوسنتز و سنتز پروتئین (ساخت پروتئین جدید) و تشکیل بافت گیاه ضروری و لازم است. کمبود گوگرد به ندرت اتفاق میافتد ولی اگر اتفاق افتاد به صورت روشن شدن رنگ گیاه (سبز کم رنگ) ظاهر میشود.
کم مصرف ها
›کممصرفها در مقادیر کم در گیاه مورد نیاز هستند، اما همین مقدار کم برای عملکرد متابولیکهای (سوخت وساز) مختلف در گیاه ضروری هستند.
›نکتهی قابل توجه این است که مصرف مقدار زیاد یا خیلی کم، کممصرفها توسط گیاه بر توانایی در جذب عنصر پرمصرفها تاثیر میگذارد.
کم مصرف ها —› Fe Zn Mn Cu B
کود مس (Cu)
مس یکی از حیاتی ترین عنصر مهم در گیاه است زیرا مس برای تنفس گیاه لازم است و فرآیند تبدیل مواد مغذی به انرژی برای گیاه را به همراه دارد. مس برای داشتن سیستم ایمنی قوی در گیاه، مقاومت در برابر بیماریها و فرآیندهای متابولیسم (سوخت وساز) نقش دارد. کمبود مس به صورت زرد شدن برگها، متوقف شدن رشد یا رشد غیرطبیعی، داشتن برگهای شکننده ظاهر میشود.
کود آهن ( Fe )
آهن برای فتوسنتز و تشکیل کلروفیل (سبزینه) ضروری است. همچنین برای تنفس و انتقال اکسیژن داخل گیاه، تبدیل نیتروژن به صورت قابل استفاده در گیاه و تنظیم فرآیندهای زیستی نقش دارد. کمبود آهن به صورت بیرنگی و پژمردگی و زردشدن برگها در حالی که هنوز رگبرگها سبز هستند ظاهر میشود. این تغییرات از برگهای جوانتر شروع میشود.
کود منگنز ( Mn )
منگنز به عنوان فعال کننده آنزیم و تولید کننده اکسیژن در فتوسنتز و تحریک کنندهی جوانهزنی بذر نقش دارد. کمبود منگنز، کمبود نیتروژن را به همراه دارد چون درشت مغذیها و ریز مغذیها از هم جدا نیستند.
کود روی ( Zn )
روی برای بازدهای بالا گیاه لازم است. در فتوسنتز، تشکیل تنظیم کنندههای رشد گیاه و فرآیندهای رشد گیاه و فعال شدن آنزیمهای مورد نیاز نقش دارد. کمبود روی به صورت کوتاه شدن برگها، کاهش روند تشکیل برگ و ایجاد محدودیت رشدی ظاهر می شود. این تغییرات از برگهای جوانتر شروع میشود.
کود بور ( B )
بور در تشکیل دیوارههای سلولی متناسب با گیاه، داشتن غشای قوی و رشد تولید مثل نقش بسیار مهمی دارد. همچنین برای تولید هورمونهای گیاهی و انتقال قند در گیاه نیز ضروری است. بور مانع رشد زود هنگام محصولات گیاه و از مرگ ریشه گیاه میشود. کمبود بور با کمبود رطوبت همراه است و به صورت کاهش رشد محصولات، پوسیدگی محصولات و زرد شدن برگها ظاهر میشود.